Kabanata 3 — Ang Yabag sa Hagdan

May tatlong uri ng yabag ang kaniyang ama, at kabisado ni Sherwin ang bawat isa.

Ang una ay mabigat ngunit pantay. Yabag iyon ng lalaking pagod, galing sa pakikisaka sa lupang hindi na kaniya, at ang gusto lang ay kumain at matulog. Sa mga gabing ganoon, halos mabait si Mang Delfin. Minsan, ginugulo pa nito ang buhok ni Jun-jun.

Ang ikalawa ay mabagal at pakaladkad. Lasing, ngunit lasing na malungkot. Uupo ito sa hagdan, tititig sa dilim, at magsasalita tungkol sa dalawang ektaryang palayan na isinangla ng sarili nitong ama at hindi na natubos. Sa mga gabing iyon, tahimik lang sila, at lilipas din.

Ang ikatlo ay walang ritmo. Dalawang mabilis, isang hinto, isang dapa sa baitang, isang mura.

Iyon ang narinig ni Sherwin nang gabing iyon.

Umalis ang ama nila bago magtanghali. Nagising ito, kinain ang lugaw nang walang salita, at tiningnan ang asawang kararating lang mula sa paniningil.

“Magkano?”

“Dalawandaan at limampu lang, Delfin. Hindi pa nagbabayad si…”

“Akin na.”

“Pambili ng bigas iyan. Wala nang kakainin ang mga bata mamaya.”

Hindi sumigaw ang kaniyang ama. Iyon ang nakatatakot sa umaga: hindi pa ito sumisigaw. Inilahad lang nito ang palad at naghintay, at pagkaraan ng mahabang sandali, inilagay ni Aling Rosa ang mga lukot na papel at barya roon, isa-isa, na parang bawat isa ay ngiping binubunot.

Sandaan at limampu ang kinuha nito. Sandaan ang ibinalik. Sa pintuan, napatingin ito kay Sherwin, na nakaupo sa sahig at tinutupi ang mga tuyong damit ng kapitbahay, magkakapantay ang gilid, gaya ng turo ng ina.

Tumagal ang tingin. May kung anong dumaan sa mukha ni Mang Delfin, isang bagay na pinaghalong pagtataka at pagkasuya, na para bang may nakita itong hindi nito inorder.

“Bakit ikaw ang gumagawa niyan?”

“Tinutulungan ko lang po si Nanay.”

“Gawaing babae iyan.”

Hindi alam ni Sherwin kung ano ang tamang isagot, kaya wala siyang isinagot. Binitawan niya ang damit. Nanatili ang mga kamay niya sa kandungan, biglang hindi alam kung saan dapat lumagay.

Suminghal ang kaniyang ama at bumaba ng hagdan. Unang uri ng yabag. Ngunit alam ni Sherwin na sandaan at limampung piso ang dala nito, at alam niya kung ilang bote ng lambanog ang katumbas niyon.

Maghapon siyang naghintay sa gabi.

Ngayon, madilim na. Nakasindi ang gasera sa gitna ng silid, at dahil doon, may mga anino ang lahat. Ang anino ng banga. Ang anino ng kaniyang ina, nakayuko sa tinatahing punit ng kumot. Malalaki ang mga anino sa dingding na sawali, mas malaki kaysa sa mga may-ari, at gumagalaw kahit hindi gumagalaw ang tao, dahil sumasayaw ang apoy.

Dalawang mabilis. Isang hinto. Isang dapa. Isang mura.

Nag-angat ng tingin si Aling Rosa. Nagtama ang mata nilang mag-ina sa ibabaw ng gasera, at walang kailangang sabihin. Matagal na nilang pinag-ensayuhan ito nang hindi kailanman pinag-uusapan.

“Liza,” bulong ni Sherwin. “Laro tayo.”

Tulog na si Jun-jun. Binuhat niya ito, mainit at malambot, at gumapang sa ilalim ng papag na kawayan sa sulok. Sumunod si Liza. Hindi ito nagtanong kung anong laro. Anim na taong gulang pa lang ito, ngunit alam na nito ang laro.

Masikip sa ilalim. Amoy alikabok at lumang banig. Sa pagitan ng mga biyas ng kawayan sa sahig, nakikita ni Sherwin ang lupa sa ibaba ng bahay, at ang mga manok na natutulog doon, walang kamalay-malay.

“Kuya…”

“Shh. Kung sino ang unang gumawa ng ingay, talo.”

Bumukas ang pinto.

Mula sa ilalim ng papag, hindi niya nakikita ang mukha ng kaniyang ama. Mga paa lang. Maputik, malalapad, hindi matatag. At ang anino. Pumasok ang anino bago ang lalaki, humaba sa sahig, umakyat sa dingding, at sa liwanag ng gasera ay naging napakalaki nito na natakpan ang anino ng kaniyang ina.

“Nasaan ang hapunan?”

“May tuyo, Delfin. Bigay ni Toto. Iinitin ko lang…”

“Tuyo.” Isang tawang walang saya. “Limos ng kapitbahay ang ipinakakain mo sa akin.”

“Wala nang natira sa sandaang piso. Dalawang kilong bigas, asin, posporo…”

“Kaya kasalanan ko?”

“Wala akong sinasabing ganiyan.”

“Pero iyon ang iniisip mo.” Lumapit ang mga paa. “Iyon ang iniisip ninyong lahat. Na wala akong silbi. Na kung hindi sa paglalaba mo, patay na tayong lahat. Ano? Sabihin mo!”

Idiniin ni Sherwin ang dalawang palad sa mga tainga ni Jun-jun. Ito ang trabaho niya. Hindi niya kayang pigilan ang nangyayari sa kabilang panig ng silid; siyam na taong gulang lang siya, at payat, at ang natutuhan niya sa nag-iisang beses na sumubok siya ay lalo lang lumalala kapag may humarang. Ngunit kaya niyang siguruhing hindi magising ang bunso. Kaya niyang ibigay iyon.

Si Liza, walang nagtatakip ng tainga. Kulang ang kamay niya. Kaya idinikit na lang niya ang noo sa noo ng kapatid, at sa dilim, magkatitig sila, at nagbilang siya nang walang tunog, labi lang ang gumagalaw. Isa. Dalawa. Tatlo. Sumabay si Liza. Apat. Lima. Ganoon nila pinalilipas ang mga gabing ganito. Nagbibilang sila hanggang matapos.

May nabasag. May bumagsak. May tunog na hindi inilarawan ni Sherwin sa sarili niya kailanman, noon man o pagtanda, dahil may mga tunog na kapag binigyan mo ng salita ay hindi ka na iiwan.

Sa dingding, nagsalpukan ang dalawang anino at naging isa.

Dalawampu’t pito. Dalawampu’t walo.

Hindi umiyak ang kaniyang ina. Iyon ang pinakanaaalala niya. Ni minsan, sa lahat ng gabing iyon, hindi niya narinig na sumigaw si Aling Rosa. May mga hingal lang. May isang mahinang “tama na, ang mga bata,” paulit-ulit, na para bang dasal. Matagal bago niya naintindihang hindi iyon katapangan. Pag-iingat iyon. Tinitipid ng kaniyang ina ang ingay para hindi sila matakot, gaya ng pagtitipid nito sa bigas.

Apatnapu’t isa.

Naramdaman niyang nanginginig si Liza. Hinawakan niya ang kamay nito nang hindi inaalis ang palad sa tainga ni Jun-jun, isang pilipit na yakap na ikinangalay ng kaniyang balikat. Hindi siya bumitaw.

At sa ilalim ng papag na iyon, may naisip si Sherwin na masyadong malaki para sa isang bata.

Kapag lumaki ako, hindi ako magiging ganiyan.

Kasunod niyon, mas tahimik, mas nakatatakot:

Pero anak niya ako.

Natapos ito gaya ng lagi. Hindi sa paghingi ng tawad kundi sa pagod. Lumayo ang mga paa, sumuray, at bumagsak ang bigat ng kaniyang ama sa kabilang banig. Ilang sandali pa, hilik na. Malalim. Pantay.

Naghintay pa si Sherwin. Nagbilang pa siya hanggang isandaan. Pagkatapos ay dahan-dahan niyang inalis ang mga kamay sa tainga ng bunso, na natulog sa buong pangyayari, at gumapang palabas.

Nakaupo ang kaniyang ina sa sahig, nakasandal sa haligi. Pinupulot nito ang mga piraso ng nabasag na mangkok, isa-isa, at inilalagay sa laylayan ng saya. Sa liwanag ng gasera, nakita ni Sherwin na namamaga na ang kaliwang pisngi nito at may hiwa sa labi.

Nakita rin niyang nagkalat ang tuyo sa sahig. Ang tuyong bigay ni Toto.

“Nay.”

“Tulog na ba ang mga kapatid mo?”

“Si Jun-jun po. Si Liza, hindi.”

Tumango si Aling Rosa. Hindi ito tumingin sa kaniya. Marahil ay ayaw nitong makita niya ang mukha nito, o ayaw nitong makita ang mukha niya.

Lumuhod si Sherwin sa tabi ng ina at tumulong mamulot. Maingat. Matatalas ang mga piraso. Magkatabi silang nagtrabaho nang tahimik, gaya sa ilog, at sa dingding ay magkatabi rin ang kanilang mga anino, isang malaki at isang maliit, parehong nakayuko.

“Nay,” bulong niya pagkaraan ng mahabang sandali. “Bakit po hindi tayo umalis?”

Tumigil ang kamay ng kaniyang ina.

“Saan naman tayo pupunta, anak?”

“Kahit saan po. Sa kabila ng ilog.”

Sa unang pagkakataon nang gabing iyon, tumingin sa kaniya si Aling Rosa. Sa mata nitong hindi namamaga, may nakita si Sherwin na mas masakit pa kaysa sa pasa: awa. Awa para sa kaniya, dahil bata pa siya at naniniwala pang may kabila.

“Walang kabila ang ilog para sa mga tulad natin, Sherwin.” Hinaplos nito ang kaniyang buhok gamit ang kamay na may bitak, may dugo, may sabon pa sa ilalim ng kuko. “Tubig lang iyan. Babalik at babalik ka rin dito.”

Hinipan nito ang gasera.

Sa dilim, nawala ang lahat ng anino. At nakahiga sa pagitan ng dalawang kapatid, dilat ang mata, hawak pa rin ang kamay ni Liza, ipinangako ni Sherwin sa sarili na patutunayan niyang mali ang kaniyang ina.

Hindi pa niya alam kung gaano kalayo ang kailangan niyang lakbayin para magawa iyon. O kung ano pa ang kukunin sa kaniya bago siya makatawid.