Kabanata 1 — Madaling-Araw sa Ilog

Hindi pa tumitilaok ang mga manok nang gisingin si Sherwin ng kamay ng kaniyang ina.

Hindi siya tinapik. Hindi rin tinawag. Idinantay lamang ni Aling Rosa ang palad sa kaniyang balikat, marahan, gaya ng pagdama sa takip ng kaldero kung luto na ang sinaing, at sapat na iyon. Sa edad na siyam, natutuhan na ni Sherwin na gumising nang walang ingay. Sa bahay nila, may kapalit ang ingay.

Iminulat niya ang mga mata sa dilim. Sa tabi niya sa banig, nakabaluktot si Liza, nakasubo pa ang hinlalaki kahit anim na taon na. Sa kabilang gilid, si Jun-jun, tatlong taong gulang, mainit ang hininga sa kaniyang braso. Dahan-dahan niyang hinugot ang sarili sa pagitan ng dalawa, parang humuhugot ng sinulid sa butas ng karayom.

Sa kabilang dulo ng silid, sa likod ng kurtinang gawa sa pinagtagpi-tagping sako ng harina, humihilik ang kaniyang ama.

Tumigil sandali si Sherwin at nakinig. Ganoon siya tuwing umaga. Sinusukat niya ang hilik. Kapag malalim at pantay, ibig sabihin ay marami itong nainom kagabi at tanghali na magigising. Kapag putol-putol, kailangang mas mabilis silang makaalis.

Malalim ang hilik ngayong umaga. Nakahinga siya.

Sa labas, naghihintay na ang kaniyang ina sa paanan ng hagdang kawayan. Dalawang batya ang nasa tabi nito, nag-uumapaw sa damit na hindi sa kanila: mga kumot ni Aling Pacing na may tindahan, mga polo ng anak ng kapitan na nag-aaral sa bayan, mga kamisetang amoy pawis at tabako ng mga lalaking hindi niya kilala. Sa ibabaw ng isang batya, nakapatong ang palo-palo at kalahating bareta ng sabong asul.

“Ang maliit ang sa iyo,” bulong ni Aling Rosa.

“Kaya ko po ang malaki, Nay.”

“Alam kong kaya mo.” Isinunong ng ina ang malaking batya sa sariling ulo, at sa mahinang liwanag ng buwan, nakita ni Sherwin kung paano bahagyang bumaluktot ang tuhod nito bago tumuwid. “Kaya nga ang maliit ang sa iyo. Para may matira pa sa iyo pagtanda mo.”

Hindi niya naintindihan ang ibig sabihin niyon. Matagal pa bago niya maiintindihan.

Naglakad sila.

Ang Baryo San Roque ay nakakapit sa gilid ng bundok na parang batang takot mahulog. Pababa ang daan papuntang ilog, makitid, madulas sa hamog, at sa magkabilang panig ay mga bahay na pawid na tulog pa. Kabisado ni Sherwin ang bawat isa. Ang kay Lola Idang, na laging may nakasinding gasera dahil hindi na raw natutulog ang matatanda. Ang kay Aling Pacing, na may asong hindi tumatahol sa kanila dahil sanay na. At ang bahay sa tabi ng puno ng santol, mas malaki nang kaunti sa iba, may bubong na yero sa halip na pawid.

Bahay iyon ni Toto. Mabait si Toto, sabi ng lahat. Noong isang linggo, binigyan sila nito ng dalawang gatang ng bigas nang walang hinihinging kapalit.

Nilampasan nila ito nang hindi lumilingon.

Narinig ni Sherwin ang ilog bago niya ito nakita. Ganoon lagi. Una ang tunog, isang mahabang buntong-hininga na hindi natatapos, at pagkatapos ay ang lamig na umaakyat sa kaniyang mga binti, at saka pa lamang ang tubig mismo, maitim at makintab sa ilalim ng papawalang buwan.

Ilog Malinao ang tawag dito ng mga matatanda. Para kay Sherwin, wala itong pangalan. Ito lang ang ilog, gaya ng si Aling Rosa ay si Nanay. May mga bagay na hindi na kailangang pangalanan dahil iisa lang sila sa buhay mo.

Ibinaba ng ina ang batya sa malapad na batong pinakinis na ng maraming taon ng pagkukuskos. Bato nila iyon. Walang nagsabing kanila, ngunit walang ibang labanderang umuupo roon.

“Ihiwalay mo ang puti,” sabi ni Aling Rosa, at nagsimula sila.

May ritmo ang paglalaba, at natutuhan iyon ni Sherwin bago pa siya natutong bumasa. Basain. Sabunin. Kusutin. Paluin. Banlawan. Pigain. Ang ina niya ang nagkukuskos at namamalo, sapagkat iyon ang mabigat. Siya ang nagbabanlaw. Lumulusong siya hanggang tuhod, hawak ang damit sa magkabilang dulo, at hinahayaang hilahin ito ng agos hanggang sa lumabas ang lahat ng bula at tangayin palayo.

Gusto niya ang bahaging iyon. Gusto niyang panoorin ang puting bula na lumalayo, lumiliit, at naglalaho sa liko ng ilog. Minsan iniisip niyang dumi iyon ng ibang tao na dinadala ng tubig sa lugar na hindi na nila makikita kailanman. Minsan naman, kapag masama ang gabing nagdaan, iniisip niyang sana ganoon din kadali ang lahat. Sana puwedeng ilublob ang bahay nila sa ilog, kusutin, at hayaang tangayin ng agos ang sigaw.

“Nay.”

“O.”

“Saan po napupunta ang ilog?”

Hindi tumigil ang palo-palo. Tak. Tak. Tak. “Sa dagat daw.”

“Nakita n’yo na po ang dagat?”

“Hindi pa.”

Pinag-isipan iyon ni Sherwin. Tatlumpu’t dalawang taong gulang ang kaniyang ina. Para sa kaniya, napakatagal na niyon, sapat na para makita ang lahat ng dapat makita. “Bakit po hindi?”

Sa pagkakataong iyon, tumigil ang palo-palo. Sandali lang. Tumingin si Aling Rosa sa tubig, sa direksiyon ng agos, at may dumaan sa mukha nito na hindi kayang pangalanan ng isang batang siyam na taong gulang. Hindi lungkot. Mas pagod pa sa lungkot.

“Walang maglalaba kung aalis ako,” sabi nito sa wakas, at bumalik ang tak, tak, tak.

Unti-unting pumuti ang langit sa likod ng bundok. Dumating ang ibang mga labandera, isa-isa, may kani-kaniyang batya at kani-kaniyang bato. Dumating si Lola Idang, baluktot ang likod, at tumango kay Sherwin gaya ng lagi, na para bang magkasing-edad sila at parehong maraming alam.

Iniabot ng ina ang isang puting kumot para banlawan. Nang hawakan ito ni Sherwin, may nakita siyang maliit na mantsang kulay rosas sa isang sulok. Sariwa. Kumakalat sa basang tela.

Tumingin siya sa mga kamay ng kaniyang ina.

Bitak-bitak ang mga daliri ni Aling Rosa. Alam na niya iyon; matagal na. Ngunit ngayong umaga, sa unang liwanag, nakita niyang bukas ang isa sa mga bitak sa hintuturo, at sa bawat piga ay may lumalabas na manipis na guhit ng pula na agad hinuhugasan ng sabon.

“Nay, dumudugo po kayo.”

“Wala iyan.”

“Pero po…”

“Sherwin.” Hindi malakas. Hindi galit. Ngunit may dulo ang boses nito, isang pintong marahang isinasara. “Banlawan mo na. Mamamantsahan pa ang kumot ni Aling Pacing, babawasan pa ang bayad sa atin.”

Kaya lumusong siya. Hinawakan niya ang kumot sa magkabilang dulo at hinayaang hilahin ng agos, at pinanood niya ang kulay rosas na lumabnaw, humaba, at tuluyang mawala sa tubig, kasama ng bula, patungo sa dagat na hindi pa nakikita ng kaniyang ina.

Malamig ang tubig. Nanginginig ang kaniyang mga binti. At doon, sa gitna ng ilog, habang walang nakatingin, ginawa ni Sherwin ang isang bagay na gagawin niya nang paulit-ulit sa mga susunod na taon.

Humiling siya.

Hindi niya alam kung kanino. Hindi siya tinuruang magdasal nang maayos; ang alam lang niya ay ang antanda bago kumain kapag may kakainin. Ngunit ipinikit niya ang mga mata at sinabi sa tubig, o sa langit, o sa kung sinumang nakikinig sa mga batang nakalusong sa ilog bago mag-umaga:

Sana po gumaling ang kamay ni Nanay.

Sana po hindi magising si Tatay hangga’t wala kami.

At pagkatapos, mas mahina, dahil hindi niya alam kung puwedeng hilingin ang ganoon:

Sana po may magmahal din sa akin nang hindi ko kailangang matakot.

Umagos ang ilog. Walang sumagot.

Ngunit maraming taon mula ngayon, sa pampang ding iyon, maaalala niya ang umagang ito, at maiisip niyang baka mayroon nga palang nakikinig.