Mga Barya

Ipinanganak ako sa Cagayan de Oro, at Robby ang pangalang ibinigay sa akin ng mga magulang ko. Robby Ocampo. Matagal ko nang hindi ginagamit ang pangalang iyon, pero kapag may tumatawag pa rin sa akin nang ganoon, may lumilingon sa loob ko. Isang batang hindi pa alam kung saan siya dadalhin ng buhay, at lalong hindi alam kung sino ang magdadala sa kanya roon.

Mahirap kami. Sinasabi ko iyon nang walang pagtatangkang humingi ng awa, sapagkat ang kahirapan, kapag dito ka na isinilang, ay hindi agad nagmumukhang isang trahedya. Para lamang itong init ng tanghaling-tapat na matagal nang naninirahan sa inyong bahay. Hindi mo na tinatanong kung bakit mainit. Hindi mo na iniisip na may mga tahanang malamig. Basta humihinga ka, nabubuhay, at nagpapatuloy, sa paniniwalang ganoon talaga ang mundo.

Hanggang isang araw, makapasok ka sa bahay ng ibang tao at matuklasang hindi pala pare-pareho ang hanging nilalanghap ng lahat.

Doon mo unang mapapansin ang mga bagay na sa kanila ay napakaliit para pag-isipan, ngunit sa inyo ay kailangang paghandaan. Ang ulam na malayang naisasandok, hindi sinusukat kung ilang subo ang dapat mapunta sa bawat isa. Ang mga sapatos na may kani-kaniyang gamit, isa para sa paaralan, isa para sa pamamasyal, at iba pang pares na naghihintay lamang sa sulok. Ang mga magulang na basta na lamang lumalabas ng bahay, nang hindi muna ibinubuka ang palad upang bilangin ang mga baryang pagkakasyahin sa maghapon.

Sa amin, binibilang ang barya.

"Nay, may babayaran daw po sa eskuwela."

Hindi agad sumagot ang nanay ko. Iyon ang natatandaan ko sa mga ganoong sandali, ang katahimikan bago ang sagot. Nakatalikod siya at may ginagawa, at tumigil ang kamay niya.

"Magkano?"

Sinabi ko ang halaga. Maliit lang iyon. Sa ibang bahay, hindi iyon pag-uusapan.

"Kailan kailangan?"

"Sa Biyernes po."

"Sige. Titingnan natin."

Titingnan natin. Bata pa ako nang matutuhan ko ang tunay na kahulugan ng dalawang salitang iyon. Hindi iyon oo at hindi rin hindi. Ang ibig sabihin nito ay may bibilangin muna, may babawasan sa ibang gastusin, at baka may hihiraman. Pagkaraan ng ilang ulit, natuto akong huwag nang magbanggit hangga't hindi talaga kailangan. May mga bagay na hinihiling ng ibang bata sa kanilang mga magulang na hindi ko dapat hilingin sa akin. Walang nagsabi sa akin nito. Nabasa ko na lang sa pagtigil ng kamay ng nanay ko.

Hindi ko sinisisi ang mga magulang ko. Kahit minsan ay hindi ko sila sinisi. Ginawa nila ang kaya nila, at ang kaya nila ay sapat para mabuhay kami kahit hindi sapat para mangarap nang malaki. Malaki ang pagkakaiba ng dalawang iyon, pero noong bata ako ay hindi ko pa ito alam. Akala ko ganoon lang talaga ang mundo.

Katoliko kami. Sa Cagayan de Oro na kinalakhan ko, halos hindi na kailangang sabihin. Ang katedral ng San Agustin ay nakatayo sa tabi ng ilog at kilala ng bawat taga-Cagayan. May pista, may prusisyon, may mga rebulto sa altar ng halos bawat bahay na napasok ko. Lumaki akong nag-aantanda bago kumain at bago matulog, gabi-gabi din kaming nagrorosaryo, at ni minsan ay hindi ko naitanong kung bakit. Para sa akin noon, ang pagiging Katoliko ay hindi isang bagay na pinipili ng tao. Kasama ito sa pagkatao mo, tulad ng apelyido mo at ng kalyeng kinalakhan mo. Hindi mo tinatanong kung bakit Ocampo ang apelyido mo. Hindi mo rin tinatanong kung bakit ka nagdarasal sa paraang itinuro sa iyo.

May mga Muslim sa Cagayan de Oro. Malapit lang ang Lanao, at kahit bata pa ako ay may nakikita na akong mga Maranao sa lungsod. Pero hindi Muslim ang tawag sa kanila ng matatanda sa amin.

Muros.

Ganoon ang bigkas namin sa Moro, at lagi itong may kasamang babala. Natatandaan ko ang isang hapon na papadilim na at nasa labas pa ako, naglalaro. May isang matandang babae sa amin na tumawag sa akin mula sa pintuan niya.

"Hoy, Robby! Umuwi ka na. Gabi na."

"Sandali lang po."

"Halaka, may Muros diyan!"

Tumigil ako. Kahit sinong bata sa amin ay titigil sa salitang iyon.

"Nasaan po?"

"Diyan sa dilim. Naghihintay ng batang matigas ang ulo. Kikidnapin ka niyan."

"Saan po ako dadalhin?"

"Sa Marawi. Pagtatanimin ka ng sibuyas."

Naaalala kong nagtanong pa ako. "Bakit po sibuyas?"

"Aba, ewan ko sa kanila. Basta umuwi ka na."

Umuwi ako. Tumakbo pa nga.

Sa ibang lugar, aswang ang ipinanakot sa mga bata. Sa amin, puwedeng aswang at puwedeng Muros, at sa isip ng isang bata ay halos walang pinagkaiba ang dalawa. Pareho silang nasa dilim. Pareho silang kumukuha ng bata. Masasamang tao raw ang mga Muslim. Mga kidnapper. At ang sibuyas, na hanggang ngayon ay hindi ko alam kung saan nanggaling, ay naging bahagi ng takot ko. Nakikita ko pa sa isip ang sarili ko, nakayuko sa isang malawak na taniman sa isang lugar na hindi ko pa nararating, nagbabaon ng sibuyas sa lupa habang binabantayan ng mga taong walang mukha.

Natatawa na ako ngayon kapag naaalala ko iyon. Noon ay hindi ito nakakatawa. Totoong takot iyon, at ang mga nagtanim niyon sa akin ay mga taong mabait sa akin. Hindi nila iyon ginawa dahil masama sila. Ipinasa lang nila ang ipinasa rin sa kanila.

Kaya kung tatanungin mo ako noon kung ano ang pinaniniwalaan ng isang Muslim, wala akong maisasagot. Hindi ko alam kung sino ang sinasamba nila o kung paano sila nagdarasal. Ang alam ko lang ay ang takot. Kriminal sila sa isip ko bago ko pa man sila nakilala bilang tao, at ang takot na itinanim sa bata ay hindi basta nabubunot kapag lumaki na siya. Nananatili ito sa ilalim, tahimik, hanggang sa may dumating na bubunot.

Matagal pa bago dumating ang sa akin. Bago iyon, may mas malapit na problema ang pamilya namin, at hindi iyon ang mga Muros.

Pera.

May hangganan ang kayang tiisin ng isang pamilya, at dumating ang panahong naabot namin ang hangganang iyon sa Cagayan de Oro. Ang mga bata ay hindi sinasali sa ganoong usapan. Naririnig mo lang ang mahihinang boses sa gabi kapag akala nila ay tulog ka na.

"Hindi na puwede ang ganito," sabi ng nanay ko isang gabi. Mahina ang boses niya pero malinaw sa akin ang bawat salita, dahil maliit ang bahay namin at manipis ang dingding.

"Ano'ng gusto mong gawin?" tanong ng tatay ko.

"Pumunta tayo sa Cebu. Naroon ang mga magulang ko."

Matagal bago sumagot ang tatay ko. "Ano'ng gagawin natin doon?"

"Magnenegosyo. Mas malaki ang Cebu. Mas maraming tao, mas maraming hanapbuhay. Dito, ano pa ba ang hinihintay natin?"

"At kung ganoon din doon?"

"Hindi natin malalaman kung hindi natin susubukan."

Tumahimik silang dalawa. Nakahiga ako at nakadilat sa dilim, nakikinig sa katahimikang iyon. Pagkaraan ng mahabang sandali ay narinig ko ang tatay ko.

"Sige."

Isang salita lang. Kinabukasan ay iba na ang tingin nila sa isa't isa, na para bang may napagkasunduan silang hindi pa nila masabi sa akin. Hindi ko na kinailangang sabihan. Alam ko na.

Taga-Cebu ang nanay ko. Doon siya ipinanganak at lumaki. Kapag mahirap ang buhay, natural lang na lumingon ang tao sa lugar na pinanggalingan niya. Iniisip niyang doon ay may sasalo sa kanya, o kung walang sasalo ay kilala man lang niya ang lupa.

Kaya umalis kami. Sumama ang tatay ko pati na ang ang dalawa kong nakatatandang kapatid na babae, sina Russel at Kismet. Buo kaming pamilyang tumawid.

Hindi ko alam kung ano ang naramdaman ng tatay ko sa pag-alis na iyon. Hindi niya sinabi, at hindi ko rin itinanong. Ang natatandaan ko ay ang sarili kong pakiramdam, at aaminin kong hindi lungkot ang nangibabaw. May kaunting pananabik. Bata ako, at para sa isang bata, ang paglipat ay isang pakikipagsapalaran bago ito maging pagkawala.

"Nay, maganda ba sa Cebu?" tanong ko habang nag-iimpake kami.

"Maganda, Dong. Makikita mo."

"Mas maganda kaysa rito?"

Ngumiti siya. Pagod ang ngiti pero totoo. "Doon ako lumaki. Siyempre para sa akin, mas maganda."

Umasa kami na sa kabilang dagat ay mas magaan ang buhay.

Nagkamali kami. Pero hindi pa namin iyon alam habang papalayo kami sa pier ng Cagayan de Oro.