Ang Mabuting Pag-iisip sa Allah (Ḥusn aẓ-Ẓann billāh)

---

UNANG KHUTBAH

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَيْءٍ، وَهُوَ عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِهِ بِهِ، يَغْفِرُ الذَّنْبَ وَيَقْبَلُ التَّوْبَ، شَدِيدُ الْعِقَابِ، ذِي الطَّوْلِ، نَحْمَدُهُ وَنَسْتَعِينُهُ وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا، مَنْ يَهْدِهِ اللهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَا هَادِيَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ.

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلَا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنتُم مُّسْلِمُونَ﴾

﴿يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ ۚ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا﴾

﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ ۗ وَمَن يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا﴾

أَمَّا بَعْدُ: فَإِنَّ أَصْدَقَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللهِ، وَخَيْرَ الْهَدْيِ هَدْيُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَشَرَّ الْأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا، وَكُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ، وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ، وَكُلَّ ضَلَالَةٍ فِي النَّارِ.

Mga kapatid kong Muslim, mayroong isang bagay na gumagana sa loob natin araw-araw nang hindi natin napapansin: ang iniisip natin tungkol sa Allah.

Kapag nagkasala tayo, ano ang iniisip natin? "Tapos na ako, hindi na Niya ako patatawarin"?

Kapag nahihirapan tayo, ano ang iniisip natin? "Pinabayaan Niya ako"?

O kaya naman, kapag nagpapabaya tayo sa ṣalāh, ano ang iniisip natin? "Maawain naman ang Allah, kaya okay lang"?

Ang tamang pag-iisip sa Allah ay hindi simple. Pag-usapan natin ito nang maayos sa Khutbah na ito.

"Ako ay Ayon sa Inaakala ng Aking Lingkod"

Ang Propeta ﷺ ay nagsalaysay mula sa kanyang Panginoon, sa isang ḥadīth qudsī:

«أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي، وَأَنَا مَعَهُ إِذَا ذَكَرَنِي، فَإِنْ ذَكَرَنِي فِي نَفْسِهِ ذَكَرْتُهُ فِي نَفْسِي، وَإِنْ ذَكَرَنِي فِي مَلَإٍ ذَكَرْتُهُ فِي مَلَإٍ خَيْرٍ مِنْهُمْ»

"Ako ay ayon sa inaakala ng Aking lingkod tungkol sa Akin, at Ako ay kasama niya kapag inaalala niya Ako. Kapag inalala niya Ako sa kanyang sarili, aalalahanin Ko siya sa Aking sarili. At kapag inalala niya Ako sa isang pangkat, aalalahanin Ko siya sa isang pangkat na mas mabuti kaysa sa kanila." — al-Bukhārī 7405; Muslim 2675 (Muttafaqun ʿalayh)

Mahalaga ang pagkaunawa natin dito. Ang ibig sabihin ng "Ako ay ayon sa inaakala ng Aking lingkod" ay ang pagtugon at pagtrato ng Allah sa lingkod ay naaayon sa pag-iisip ng lingkod sa Kanya, hindi na nagbabago ang Allah. Hindi ito nangangahulugang ang Allah ay nagiging ayon sa gusto natin, o na ang iniisip natin ang humuhubog sa Kanyang mga Katangian. Ang Allah ay laging perpekto sa Kanyang mga Pangalan at Katangian. Ang punto ay: kapag mabuti ang pag-iisip mo sa Kanya, at sinasamahan mo iyon ng gawa, ay mabuti rin ang matatanggap mo. Kapag masama ang pag-iisip mo sa Kanya, masama rin ang kahihinatnan.

Ang Huling Hininga

Ito ay napakahalaga kaya ibinilin ito ng Propeta ﷺ tatlong araw bago siya pumanaw:

«لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللهِ»

"Huwag mamatay ang sinuman sa inyo malibang mabuti ang kanyang pag-iisip sa Allah." — Muslim 2877 (Ṣaḥīḥ, mula kay Jābir ibn ʿAbdillāh)

Isipin ang isang taong may sakit sa kanyang huling mga araw, puno ng pagsisisi. Alam niyang marami siyang kasalanan. Ang bilin ng Propeta ﷺ ay hindi "ipagpatuloy mo ang pag-aalala," kundi: humarap ka sa Allah nang may magandang pag-iisip, na Siya ay maawain at tatanggap ng tawbah.

Ang Kabaligtaran: Masamang Pag-iisip sa Allah

Ang kabaligtaran nito ay mapanganib. Sabi ng Allah tungkol sa mga nagpatunay laban sa sarili nila sa Araw ng Pagbangon:

﴿وَذَٰلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنتُم بِرَبِّكُمْ أَرْدَاكُمْ فَأَصْبَحْتُم مِّنَ الْخَاسِرِينَ﴾

"At iyan ang inyong pag-iisip na inisip ninyo tungkol sa inyong Panginoon, na nagpahamak sa inyo, kaya kayo ay naging kabilang sa mga talunan." — Sūrat Fuṣṣilat 41:23

At sa Sūrat Āl ʿImrān, inilarawan ang mga munāfiq na nag-isip ng masama tungkol sa Allah:

﴿يَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجَاهِلِيَّةِ﴾

"Nag-iisip sila tungkol sa Allah ng hindi totoo, na pag-iisip ng jāhiliyyah." — Sūrat Āl ʿImrān 3:154

Ano ang mga halimbawa ng masamang pag-iisip sa Allah?

• Isiping "hindi na ako mapapatawad," gaano man kalaki ang kasalanan.
• Isiping "pinabayaan na ako ng Allah" habang may pagsubok.
• Isiping "hindi Niya ako tutulungan" kaya hindi na nagdu'a.
• Isiping ang Allah ay "malupit" o "hindi makatarungan" sa Kanyang pagtatakda.
• Pagdududa sa Kanyang pangako at pagtanggap ng tawbah.

Lahat ng ito ay mga uri ng pagsuway sa tamang pagkilala sa Allah, dahil ang Allah ay ar-Raḥmān, ar-Raḥīm, al-Ghafūr, at at-Tawwāb.

Ang Pintuan ng Pag-asa

Sabi ng Allah, na isa sa pinakamagandang ayah sa Qur'an para sa mga nagkasala:

﴿قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا ۚ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ﴾

"Sabihin mo: 'O Aking mga lingkod na nagpakalabis laban sa kanilang mga sarili, huwag kayong mawalan ng pag-asa sa awa ng Allah. Katotohanan, pinatatawad ng Allah ang lahat ng kasalanan. Katotohanan, Siya ang Mapagpatawad, ang Maawain.'" — Sūrat az-Zumar 39:53

At sinabi ng Propeta ﷺ na ang awa ng Allah ay nahahati:

«إِنَّ لِلَّهِ مِائَةَ رَحْمَةٍ، أَنْزَلَ مِنْهَا رَحْمَةً وَاحِدَةً بَيْنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالْبَهَائِمِ وَالْهَوَامِّ، فَبِهَا يَتَعَاطَفُونَ، وَبِهَا يَتَرَاحَمُونَ، وَبِهَا تَعْطِفُ الْوَحْشُ عَلَىٰ وَلَدِهَا، وَأَخَّرَ اللهُ تِسْعًا وَتِسْعِينَ رَحْمَةً يَرْحَمُ بِهَا عِبَادَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ»

"Ang Allah ay may isandaang awa. Ibinaba Niya ang isa sa mga ito sa pagitan ng mga jinn, tao, hayop, at mga gumagapang; dahil dito sila ay nagmamahalan at nagkakaawaan, at dahil dito ay naaawa ang mailap na hayop sa kanyang anak. At inantala ng Allah ang siyamnapu't siyam na awa upang kaawaan Niya ang Kanyang mga lingkod sa Araw ng Pagbangon." — al-Bukhārī 6000; Muslim 2752 (Muttafaqun ʿalayh)

Isipin natin: ang buong pagmamahal ng ina sa anak, ang lahat ng habag na nakita mo sa mundo, ay isa lamang sa isandaang bahagi ng awa ng Allah. Gaano kalaki ang natitirang siyamnapu't siyam?

Ang Kuwento ng Lalaking Pumatay ng Siyamnapu't Siyam

Isinalaysay ng Propeta ﷺ ang isang lalaking pumatay ng siyamnapu't siyam na tao, at nagtanong kung may tawbah pa ba siya. Sinabi ng isang rāhib na wala. Kaya pinatay niya ito, upang maging isandaan. Pagkatapos, nagtanong siya sa isang ʿālim, na nagsabi: "Oo, sino ang hahadlang sa pagitan mo at ng tawbah?" Pinayuhan siyang pumunta sa isang lupaing mabuti ang mga tao, at namatay siya sa daan. Ang mga anghel ng awa at ng parusa ay nag-away tungkol sa kanya, at sinukat ang distansya, at siya ay napasa-awa dahil mas malapit siya sa lupaing mabuti, kahit isang dangkal lamang (al-Bukhārī 3470; Muslim 2766). Ang aral: hindi mo hinuhusgahan ang awa ng Allah ayon sa laki ng kasalanan mo.

Ngunit Hindi Ito Lisensya sa Kapabayaan

Dito dapat mag-ingat ang bawat isa. May mga taong nagsasabi, "Maawain ang Allah, kaya hindi ko kailangang mag-ṣalāh nang maayos," o "Papatawarin Niya ako sa huli, kaya ituloy ko muna ito." Ito ay hindi ḥusn aẓ-ẓann, kundi al-ghurūr (pagkalinlang) at al-amānī (mga pangarap na walang gawa).

Ipinaliwanag ito ng mga Salaf. Ayon sa isang kilalang athar mula kay al-Ḥasan al-Baṣrī, ang ibig sabihin: ang mananampalataya ay nag-iisip nang mabuti tungkol sa kanyang Panginoon, kaya gumagawa siya ng mabuti; at ang masamang tao ay nag-iisip nang masama sa Kanya, kaya gumagawa siya ng masama. (Athar na iniulat ni Aḥmad sa az-Zuhd; binanggit sa mga akda ng mga ulama tulad ni Ibn al-Qayyim.) Ibig sabihin, ang tunay na magandang pag-iisip ay nagbubunga ng gawa. Kapag may nagsabing "mabuti ang pag-iisip ko sa Allah" ngunit patuloy siyang nagpapabaya at lumalabag, hindi iyon ḥusn aẓ-ẓann; iyon ay pagpapaniwala sa sarili.

Ganito rin ang paliwanag sa isang ayah. Sabi ng Allah tungkol sa mga mananampalataya:

﴿وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوا وَّقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ﴾

"At ang mga nagbibigay ng ibinibigay nila habang ang kanilang mga puso ay takot, na sila ay babalik sa kanilang Panginoon." — Sūrat al-Muʾminūn 23:60

Nagtanong si ʿĀʾishah رضي الله عنها sa Propeta ﷺ: "Sila ba ang mga umiinom ng alak at nagnanakaw?" Sagot niya:

«لَا يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ، وَلَٰكِنَّهُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ وَيَتَصَدَّقُونَ وَهُمْ يَخَافُونَ أَلَّا يُقْبَلَ مِنْهُمْ»

"Hindi, O anak ng aṣ-Ṣiddīq. Sila ay ang mga nag-aayuno, nagdarasal, at nagbibigay ng ṣadaqah, habang natatakot silang hindi ito matanggap mula sa kanila." — at-Tirmidhī 3175 (Ṣaḥīḥ ayon kay al-Albānī)

Ito ang balanse ng mga Salaf: gumagawa sila ng mabuti, at natatakot pa rin sila na hindi ito tanggapin, habang umaasa sa awa ng Allah. Hindi nila isinasantabi ang takot, at hindi rin nila isinasantabi ang pag-asa. Madalas ihambing ng mga ulama ang mananampalataya sa isang ibon: ang pag-asa at takot ang dalawang pakpak nito. Kapag isa lang ang gumagana, hindi ito makalilipad nang tama.

Bilang pinakamahalagang tuntunin, pakinggan ito: kapag ang taong nagkakasala, ang dapat paghari sa kanya ay pag-asa sa pagpapatawad kasama ng agarang tawbah. At kapag ang taong nasa gawa, ang dapat bumalot sa kanya ay takot na hindi matanggap, at pagdepende sa awa.

Ang Mabuting Pag-iisip Kapag May Pagsubok

Sa panahon ng pagsubok, maraming tanong ang pumapasok. Ngunit ang tamang pag-iisip: may karunungan ang Allah kahit hindi ko nakikita. Sabi ng Allah:

﴿وَعَسَىٰ أَن تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ ۖ وَعَسَىٰ أَن تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَّكُمْ ۗ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ﴾

"Maaaring kasuklaman ninyo ang isang bagay ngunit ito ay mabuti para sa inyo, at maaaring mahalin ninyo ang isang bagay ngunit ito ay masama para sa inyo. At ang Allah ay nakaaalam, samantalang kayo ay hindi nakaaalam." — Sūrat al-Baqarah 2:216

At ito ang nagpapagaan: ang Propeta ﷺ ay nagsabi tungkol sa mananampalataya:

«عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ، إِنَّ أَمْرَهُ كُلَّهُ خَيْرٌ، وَلَيْسَ ذَاكَ لِأَحَدٍ إِلَّا لِلْمُؤْمِنِ: إِنْ أَصَابَتْهُ سَرَّاءُ شَكَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ، وَإِنْ أَصَابَتْهُ ضَرَّاءُ صَبَرَ فَكَانَ خَيْرًا لَهُ»

"Kamangha-mangha ang kalagayan ng mananampalataya, sapagkat lahat ng kanyang kalagayan ay mabuti, at hindi ito nangyayari sa sinuman maliban sa mananampalataya: kapag tinamaan siya ng ginhawa, nagpapasalamat siya at iyon ay mabuti para sa kanya; at kapag tinamaan siya ng hirap, nagtitiis siya at iyon ay mabuti para sa kanya." — Muslim 2999 (Ṣaḥīḥ, mula kay Ṣuhayb)

Sa tamang paniniwala sa mga Pangalan at Katangian ng Allah, alam natin: Siya ang al-Ḥakīm (Ang Marunong), al-Laṭīf (Ang Mabait at Maalam sa mga hindi nakikita), ar-Raḥīm (Ang Maawain). Hindi natin Siya inilalarawan ng anumang hindi Niya inilarawan sa Kanyang sarili, at hindi natin binibigyan ng pagkakahawig sa nilikha. Ang pagkilala sa mga Pangalang ito ang pundasyon ng mabuting pag-iisip.

أَقُولُ قَوْلِي هَٰذَا وَأَسْتَغْفِرُ اللهَ لِي وَلَكُمْ وَلِسَائِرِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ كُلِّ ذَنْبٍ، فَاسْتَغْفِرُوهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ.

(Uupo sandali ang khaṭīb.)

---

IKALAWANG KHUTBAH

الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَا يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَتِهِ إِلَّا الضَّالُّونَ، وَلَا يَأْمَنُ مَكْرَهُ إِلَّا الْخَاسِرُونَ، وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ نَبِيَّنَا مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ.

Mga kapatid, narito ang mga praktikal na hakbang:

1. Kapag nagkasala, agad na magsisi at huwag mawalan ng pag-asa. Sabihin: "Ang Panginoon ko ay Mapagpatawad."
2. Kapag nagpapabaya, itanong sa sarili: "Ito ba ay pag-asa, o pagkalinlang?" Ang tunay na pag-asa ay may kasamang gawa.
3. Sa panahon ng pagsubok, magdu'a at sabihing, "Alam kong may karunungan ang Allah dito."
4. Sa harap ng kamatayan, alalahanin ang bilin ng Propeta ﷺ: mamatay nang may mabuting pag-iisip sa Allah.
5. Magbasa tungkol sa mga Pangalan at Katangian ng Allah sa tamang paraan, ayon sa Qur'an at Sunnah, upang lumago ang tamang pagkilala sa Kanya.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَعَلَىٰ آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَعَلَىٰ آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، وَبَارِكْ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَعَلَىٰ آلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ وَعَلَىٰ آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.

اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْأَلُكَ حُسْنَ الظَّنِّ بِكَ، وَحُسْنَ الْعَمَلِ لَكَ، وَاجْعَلْ خَيْرَ أَعْمَارِنَا آخِرَهَا، وَخَيْرَ أَعْمَالِنَا خَوَاتِمَهَا، وَخَيْرَ أَيَّامِنَا يَوْمَ نَلْقَاكَ، وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ.

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ.

عِبَادَ اللهِ:

﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ﴾،

فَاذْكُرُوا اللهَ الْعَظِيمَ يَذْكُرْكُمْ، وَاشْكُرُوهُ عَلَىٰ نِعَمِهِ يَزِدْكُمْ، وَلَذِكْرُ اللهِ أَكْبَرُ، وَاللهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ. وَأَقِمِ الصَّلَاةَ.

---

Mga Sanggunian

• «أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي...» — al-Bukhārī 7405; Muslim 2675 (Muttafaqun ʿalayh)

• «لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللهِ» — Muslim 2877 (Ṣaḥīḥ)

• «إِنَّ لِلَّهِ مِائَةَ رَحْمَةٍ...» — al-Bukhārī 6000; Muslim 2752 (Muttafaqun ʿalayh)

• Ang lalaking pumatay ng 99 na tao — al-Bukhārī 3470; Muslim 2766 (Muttafaqun ʿalayh)

• «لَا يَا بِنْتَ الصِّدِّيقِ، وَلَٰكِنَّهُمُ الَّذِينَ يَصُومُونَ وَيُصَلُّونَ...» — at-Tirmidhī 3175 (Ṣaḥīḥ)

• «عَجَبًا لِأَمْرِ الْمُؤْمِنِ...» — Muslim 2999 (Ṣaḥīḥ)

• Kasabihan ni al-Ḥasan al-Baṣrī tungkol sa mabuting pag-iisip at gawa — iniulat ni Aḥmad sa az-Zuhd; binanggit ni Ibn al-Qayyim (Athar, i-verify sa orihinal)

• Mga ayah — al-Baqarah 2:216; Āl ʿImrān 3:154; al-Muʾminūn 23:57–61; az-Zumar 39:53; Fuṣṣilat 41:22–23 (Qurʾān)